اسلام و فعالیت های دینی در آمریکای لاتین
ساعت ۱۱:٢٠ ‎ق.ظ روز ۱۳٩۱/٦/٢۳   کلمات کلیدی:

اسلام و فعالیت های دینی در آمریکای لاتینپس از ورود اروپاییها به آمریکاى لاتین در سال 1492م این منطقه تبدیل به پایگاه اصلى مذهب کاتولیک شد. با ورود اسپانیایی‌ها و پرتغالی‌ها و حاکمیت همه‌جانبه آنها بر مقدرات این کشورها و ترویج مذهب(مسیحیت) بیش از 90 درصد مردم این منطقه مسیحی شدند.

به دلیل مهاجرت اقوام لاتین و مخالفت با حضور انگلوساکسونها و پروتستان ها مذهب کاتولیک، مذهب سنتی و بی‌رقیب در آمریکای لاتین شد. اما در قرن هجده و نوزده، پروتستان ها هم در برخی کشورها نفوذ پیدا کردند و لذا این‌گونه هم نیست که در این منطقه، فقط و فقط واتیکان حضور و فعالیت داشته باشد. عمل‌کرد بد و محافظه‌کارانه کلیسای کاتولیک در حمایت از دیکتاتورها و طرد استقلال طلبان، جایگاه کلیسا را دستخوش تغییر قرار داد و باعث رشد سریع کلیساهای پروتستان در منطقه شد. به ویژه پس از استقلال کشورها، سخت گیری بر کلیساهای کاتولیک در بیشتر کشورها آغاز شد تا جایی که کلیساى کاتولیک سیاست توجه جدى به بُعد عبادى دین و پرداختن به معنویت را در دستور کار خود قرار داده است.


پیدایش و گسترش پروتستان ها

عده‏ ای معتقدند که علت پیدایی و گسترش مذهب پروتستان‏ها در آمریکای لاتین، انگلوساکسون‏ها هستندو عده ‏ای نیز معتقدند که علت افزایش گروه‌های پروتستانی، آزادی‏های مذهبی است که بر اساس قانون اساسی این کشورها به آنها داده شده است. از سویی نقش آمریکا را نباید نادیده گرفت، چراکه کشیش‏های بسیاری به این کشورها می‌فرستد. گفتنی است فقط در اوائل دهه 1990م، حداقل 54000 مبلغ پروتستانى از آمریکاى شمالى در آمریکاى لاتین مشغول فعالیت بودند.

یورش مبلیغین برای تضمین سیطره آمریکا

به اعتقاد برخى از تحلیل‌گران، وجود این تعداد از مبلغین پروتستانى به منزله یورش انواع مبلغین اخیر آمریکاى شمالى براى تضمین سیطره ایالات متحده آمریکا در منطقه است. اونجلیست‏ها، انگلیکن ها، پنطیکاست ها (پنتی کاستالها)، شاهدان یهوه، مورمون‌هاو دیگر فرقه‏های پروتستانی هم آنجا حضور دارند که به فعالیت های دینی، تبلیغی و  تبلیغاتی و خیریه‌ای می پردازند. در دهه های اخیر گرایش به فرقه‌های پروتستانی رشد صعودی داشته است.

بررسی تبلیغات اونجلیست‏ها در آمریکای لاتین نشان می‏دهد که آنها از رسانه‏ها در تبلیغات دینی‏شان بسیار استفاده می کنند. آنها در ایالات متحده، آمریکای مرکزی و آمریکای لاتین و آفریقا تمرکز و سرمایه‏گذاری ویژه‏ای روی رسانه‏ها کرده‏اند تا از طریق این رسانه‏ها، افکار و عقاید خود را اشاعه دهند.  مبلغان پروتستان نیز از زمانی که آزادی مذهبی در کشورهای منطقه رواج یافت، حضور خود را در منطقه افزایش دادند و مدارس و درمانگاه‌ها و سایر خدمات متنوع ارائه کردند. لذا در طول دو دهه اخیر، تعداد پیروان مذهبى پروتستان در آمریکاى لاتین از 25 میلیون نفر به 50 میلیون نفر افزایش یافته است.

علاوه بر فعالیت‌های کاتولیک‌ها و پروتستان‌ها، برخی کلیساهای شرقی مانند ارتدوکس‌ها،ارامنه و مارونی‏ها هم در منطقه حضور دارند و به مهاجرینی که عمدتاً در زمان حاکمیت کمونیست‌ها در اتحاد جماهیر شوروی و اروپای شرقی یا فقدان امنیت در زمان جنگ‏های اعراب و اسرائیل از منطقه شامات به این منطقه آمدند خدماتی ارائه می‏کنند.  هم‌چنان که برخی ادیان آفریقایی هم در بین سیاه‏پوستان منطقه پیروانی دارد.

جنبش الهیات رهایی بخش

یکى دیگر از جریانات قابل تأمل که چهار دهه پیش از دوران کلیساى کاتولیک منطقه برخاسته، الهیات رهایى‎بخش  است که در شکل‏ گیرى‏ اش از مارکسیسم هم متأثر بود. رهبران الهیات رهایى‎بخش به دنبال عدالت اجتماعى هستند و عمده آرمان‏هایش را در نوعى از سوسیالیسم برای تحقق عدالت می یافتند. «کلیساى رهایی بخش» یا «الهیات رهایی بخش» برآمده از اراده مردمى است که می خواهند با فقر مبارزه کنند و عدالت اجتماعى برقرار کنند. عمدتاً کارهاى امدادى و خیریه‏اى انجام می‌دادند به طوری که می توان آنها را با فعالیت‏هاى کمیته امداد امام خمینی(ره)، جمعیت هلال احمر، و گاهى جهاد سازندگى یا اردوهاى جهادى دانشجویان مقایسه کرد.

وضعیت غیرمسیحیان در آمریکای لاتین

پیروان ادیان و مکاتب دیگر از جمله مسلمانان (اعم از اهل سنت و شیعه) و فرقه‏های منتسب به آن (مانند احمدیه یا قادیانیه، صوفیه و دروز)، یهودیان، بودایی‌ها، بهائی ها، فرقه‏های مختلف هندویسم به ویژه کریشنا مورتی، آیین‏هاى بومى و سرخ‌پوستی متعدد و... به ویژه معنویت‌های نوظهور (تلفیق آموزه‏های معنوی ادیان مختلف و روان‎شناسی) نیز حضور و فعالیت دارند که مسلمانان از اقلیت‏هاى بزرگ و در حال رشد اکثر کشورهاى منطقه هستند. اساساً سه گروه مختلف مسلمانان در آمریکای لاتین وجود دارد:

1. نسلی از کارگران شبه قاره هند و غرب آفریقا،
2. مهاجران دوره های معاصر عمدتاً عرب و از کشورهای شرق آسیا
3. تازه مسلمانان که عمدتاً از مسیحیت و اندکی هم از هندوییسم به آیین اسلام روی آوردند.

آزادی فعالیت های مذهبی در همه کشورها بجز کوبا

فعالیت مذهبی برای کلیه ادیان و مذاهب در کشورهای آمریکای لاتین ـ به جز کوبا ـ آزاد بوده و محدودیت رسمی ندارد. اما علیرغم وجود قانون آزادی مذهبی، به علل مختلف خصوصاً اسلام‌هراسی و ایران هراسی و بهانه‏ هایی چون مبارزه با تروریسم و خشونت مذهبی، فرصت برای تبلیغ علنی و فراگیر دین اسلام، مهیا نیست.

در حال حاضر، شمار مسلمانان کشورهای آمریکای لاتین، به بیش از 6 میلیون نفر می‏رسد که این رقم در آرژانتین 600 هزار نفر و در بزریل بیش از 5/1 میلیون نفر است.

1ـ تاریخچه مسلمانان آمریکای لاتین

شواهد زیادی وجود دارد که مسلمانان چند قرن قبل از کریستف کلمب از اسپانیا و غرب آفریقا به قاره آمریکا رسیده‏اند. حتی نخستین کاشفان اسپانیایی و پرتقالی از حضور مسلمانان در قاره آمریکا باخبر بودند.(1)

آمریکای لاتین را اگر چه به لحاظ جغرافیایی و ضوابط ناحیه‎بندی اسلامی نمی‎توان یک ناحیه اسلامی نامید، اما از جهت این که در دنیای غرب و قاره آمریکا به لحاظ مسائل استعماری و تاریخی 150 ساله اخیر یک سرزمین با اقلیت قابل توجه و رو به رشد مسلمان مواجه هستیم، از اهمیت خاصی برخوردار است.

1-1 دوره‏ های مهاجرت مسلمانان به منطقه

عامل اصلی ورود و گسترش اسلام در این سرزمین، مهاجرت است. عوامل و انگیزه‏های امواج مهاجرت‌های صورت گرفته از خاورمیانه به آمریکای شمالی و آمریکای لاتین، متفاوت است. یافتن سرزمینی برای معیشت امن و با ثبات، فرار از جنگ‌های داخلی، منطقه‎ای، عشیره‏ای و مذهبی و هم‌چنین رهایی از استبداد عثمانی از جمله انگیزه‏های عمده این مهاجرت‌ها بوده است. این مهاجرت‏ها عمدتاً از سوی مناطق و کشورهای مختلفی چون آسیا (فلسطین، لبنان، سوریه، هند، اندونزی، هند، پاکستان، بنگلادش و ایران)، اروپای شرقی (جمهوری‏های روسیه، ترکیه، منطقه بالکان) و کشورهای غرب آفریقا صورت می‏گرفت. تعدادی از مهاجرت‏های اعراب مسلمان و هم‌چنین بردگان مسلمان آفریقایی و هندیهم جهت انجام کار اجباری در دوره استعماری اروپا (نظیر اسپانیا، پرتقال، انگلستان، فرانسه و هلند) است که پس از استقلال کشورهای آمریکای لاتین و از بین رفتن برده‏فروشی، در آن سرزمین ماندگار شدند و امروز با گذشت چندین نسل بر جامعه اسلامی آن به مراتب اضافه شده است.(2)

مسلمانان در دوره‏های مختلفی وارد این سرزمین شدند. بسیاری از آفریقایی‏هایی که توسط اروپایی‏ها در شمال و غرب آفریقا برای بردگی ربوده شدند، مسلمان بودند. این بردگان آفریقایی اولین کسانی بودند که در دوره جدیدتر به کشورهای آمریکای لاتین برده شدند. براساس شرایط و وضعیت نامناسب و تحمیلی زندگی و نیز فعالیت‏های شدید مسیونرهای مسیحی اروپایی در منطقه، بردگان و کارگران، به طرز بی‏رحمانه‏ای ـ حتی از طریق دادگاه تفتیش عقاید ـ مجبور به ترک یا تغییر عقاید دینی‏شان می‏شدند و به تدریج فضای تنگ‏تری برای عمل به عقاید خود می‏یافتند.

عده‏ دیگری از مسلمانان، بردگان آفریقایی مسلمانی بودند که پرتغالی‏ها و هلندی‌ها از قرن هفدهم و هجدهم با خشونت زیاد، آنان را به برزیلو کشورهای دیگر آوردند.(3)

در پایان قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم به دنبال مهاجرت وسیع مسلمانان خاورمیانه، شبه قاره و آسیای میانه، اسلام به قاره آمریکا نفوذ یافت. این افراد، چون در کشورهای خود تحت فشار و اختناق شدیدی به سر می‏بردند در جستجوی فعالیت و بهره‏مندی از زندگی بهتر، به قاره آمریکا روی آوردند. به عنوان نمونه، تاتارهای مسلمان که تحت سرکوب شدید انقلاب کمونیستی شوروی قرار گرفته بودند به این منطقه از جهان گریختند. هم‌چنین گروه‌هایی از فلسطین اشغالی، لبنان، ترکیه، سوریه و حتیایران واندونزیبرای زندگی امن یا کار در گروه مهاجرین مذکور قرار گرفتند.

جدیدترین موج مهاجرت مسلمانان هم مهاجرت اعراب مسلمان به ویژه لبنان و فلسطین در نیمه دوم قرن بیستم میلادی به کشورهای آمریکای لاتین بود. بسیاری از این اعراب به علت وضعیت بحران سیاسی‏ای که در کشورهایشان پدید آمد از جمله اشغال فلسطین و خشونت‏های رژیم صهیونیستی در منطقه، مجبور به مهاجرت شدند که غالباً در برزیل، آرژانتین و شیلی سکنی گزیدند. در مجموع جمعیت مسلمان آمریکای لاتین به طور عمده از مهاجران عرب و آفریقایی یا نوادگان آنها تشکیل شده است.(4)

2-1 آمار مسلمانان در آمریکای لاتین

عمده مسلمانان آمریکای لاتین در برزیل و آرژانتین زندگی می‏کنند. گویان، سورینام و ترینیداد و توباگو هم سه کشوری هستند که جمعیت مسلمانان آن نسبت به بقیه کشورها زیاد است و مسلمانان حضور جدی در عرصه‎های مختلف این کشورها دارند. در دیگر کشورهای منطقه نیز مسلمانان حضور دارند و جزو اقلیت‏های مذهبی آن کشورها محسوب می‎شوند.

براساس برخی آمار در سال 2000، جمعیت عرب‏تبار آمریکای لاتین بالغ بر 17 میلیون نفر بوده است. در ونزوئلا و شیلی اکثر عرب‏تبارها فلسطینی و در برزیل لبنانی و در آرژانتین اهل سوریه می‌باشند. بسیاری از آنها در عرصه اقتصادی فعال هستند.(5)حتی کارلوس منم(6) که یک عرب بود به ریاست جمهوری آرژانتین رسید و چندین وزیر از کشورهای این منطقه از جمله ونزوئلا، عرب‏تبار هستند. عرب‏تبارها در آمریکای لاتین لابی‏های قابل توجهی برای کشورهای عربی نیستند، در صورتی که جامعه یهودیان در آمریکای لاتین، برای رژیم صهیونیستی و سیاست‏های آن بهترین لابی‏ها و حامیان را تشکیل می‏دهند.

در حال حاضر، شمار مسلمانان کشورهای آمریکای لاتین، به بیش از 6 میلیون نفر می‏رسد که این رقم در آرژانتین 600 هزار نفر و در بزریل بیش از 5/1 میلیون نفر است. سازمان اسلامی آمریکای لاتین (IOLA) در آرژانتین از فعال‌ترین سازمان ها در زمینه  تبلیغ و گسترش اسلام در آمریکای لاتین به شمار می‏رود که توسط عربستان سعودی تأمین مالی می‏شود و مسجد التوحید مرکز مهم شیعی این کشور است. در شیلی حدود 350 هزار فلسطینی زندگی می‏کنند که بزرگ‌ترین جامعه فلسطینیان در خارج از منطقه خاورمیانه به شمار می‏آیند، اگرچه آنها مسیحی هستند ولی در بین آنها مسلمان هم وجود دارد. در ترینیداد و توباگو، 12 تا 17 درصد جمعیت این کشور را مسلمانان تشکیل می‏دهند و بیش از 150 هزار نفر هستند. 20درصد از کل جمعیت 438 هزار نفری سورینام یعنی بیش از 87  هزار نفر مسلمان هستند. در سورینام و گویان مسلمانان افغانی‏تبارنیز وجود دارند. سورینام عضو جنبش عدم تعهد (NAM)، و سازمان کنفرانس اسلامی (OIC) نیز می‏باشد.(7) در منطقه گویان ـ که از سه محدوده گویان انگلیس، گویان هلند (سورینام) و گویان فرانسه در شمال برزیل تشکیل شده است ـ فعالیت اسلامی متمرکزی انجام می‏گیرد.(8)

سازمان تربیتی، علمی و فرهنگی اسلامی (آیسیسکو) در ششمین گردهمایی روسای مراکز فرهنگی و شوراهای اسلامی کشورهای آمریکای لاتین و دریای کارائیب در شیلی در 30 آگوست 2007 خواستار تأسیس شورای عالی مسلمانان آمریکای لاتین و همچنین تأسیس کرسی‌های تمدن اسلامی در دانشگاه‌های آمریکای لاتین شد.(9)
 
منابع:

1. ر.ک: رامین جهانبگی، اسلام در آمریکا، مقاله «حضور آمریکا در قاره آمریکا قبل از کریستف کلمب»، نوشته یوسف مروئه (صص 15ـ7) و هم‌چنین مقاله‏ای به همین نام از محمد عبدالجبار (صفحات 30ـ17) و نیز: غلامرضا گلی زواره، سرزمین اسلام: شناخت کشورهای اسلامی، ص571.

2. رضا سیمبر،و ارسلان قربانی شیخ‏نشین،ارسلان، اسلام‌گرایی در نظام بین‏الملل، رهیافت‏ها و رویکردها،، ص298.

3. علی کتانی، اقلیت‌های مسلمان در جهان امروز، صص 232 و 241.

4. گلی زواره، سرزمین اسلام، صص 573ـ 571.

5. بررسی نقش و جایگاه اعراب در آمریکای لاتینیک مسأله مهمی است که خود تحقیق مفصلی را می‏طلبد.

6. کارلوس منم (Carlos Menem)، متولد ۱۹۳۰، سیاست‌مدار آرژانتینی است که از ۱۹۸۹ تا ۱۹۹۹ رئیس جمهور آرژانتین بود. وی اکنون سناتور استان لاریوخا آرژانتین است.

7. نادعلی بای، اشتراک حول محور مبارزه با آمریکا،روزنامه مردم‏سالاری، شماره 1890، تاریخ19/06/1387.

8. سیمبر و قربانی شیخ‏نشین، اسلامگرایی در نظام بین‎الملل، رهیافت‎ها و رویکردها،‌ ص297.

[9]. نادعلی بای، اشتراک حول محور مبارزه با آمریکا،روزنامه مردم‏سالاری، شماره 1890، تاریخ19/06/1387.