مسلمانان روسیه چند نفرند؟
ساعت ۱۱:۱٧ ‎ق.ظ روز ۱۳٩۱/٩/۸   کلمات کلیدی:
مسلمانان روسیه چند نفرند؟علیرغم ده ها سال حکومت کمونیستی در شوروی، ریشه های دینی و اسلامی در مردم این بلاد وجود دارد. از همین رو بررسی وضعیت قومی و مذهبی مسلمانان در روسیه معاصر و نیز تقسیمات اداری و منطقه‌ای جمعیت مسلمان روسیه می تواند در تحلیل ها و بررسی نسبت به مسلمانان روسیه و آینده مسلمانان در آن دیار موثر باشد

 

ترکیب قومی

بر اساس نتایج سرشماری عمومی نفوس که در سال 2002 برگزار شد، جمع همه اقوام مسلمان اعم از شهروندان و غیره شهروندان روسیه (تاتارها، باشقیرها، قزاق‌ها، اقوام آسیای میانه و شمال قفقاز) برابر 14.4 میلیون نفر یا 10% جمعیت کشور بوده است. همه اقوام متعلق به خانواده زبانهای ترکی به استثنای چواش‌‌ها، یاکوت‌‌ها، خاکاسی‌ها و آلتایی‌ها و نیز اقوام شمال قفقاز غیر از آبخازی‌ها، اقوام مسلمان محسوب می‌شوند.

به علت مشکلات در زمینه تقسیم داخلی اقوام اساسی و فرعی، تعداد دقیق افراد اقوام مسلمان روسیه روشن نیست. اکثر محققان بر این عقیده هستند که باید 300 هزار کریاشن و ناگای‌بک از قوم تاتار و 10 هزار کاباردی‌های ارتدوکس موزدوک از قوم کاباردی  کسر شوند تعداد آستی‌های مسلمان نیز از 100 هزار نفر تجاوز نمی‌کند. علاوه بر آن، گرایشات اخیر در حوزه مذهبی نشان می‌دهد که حد اقل یک سوم آجاری‌ها مسیحی شده‌اند. از نظرسنجی‌ها می‌توان نتیجه گرفت که تا یک ربع آدیغ‌ها و تاتارها و تا 10% قزاق‌ها طی 20 سال اخیر پیرو ادیان غیراسلامی و به خصوص مسیحیت ارتدوکس شدند.

* بزرگ‌ترین اقوام مسلمان روسیه

طبق آمار، تاتارها (5.5 میلیون نفر)، باشقیرها (1.6 میلیون)، چچنی‌ها (1.3 میلیون)، آواری‌ها (0.8 میلیون)، قزاق‌ها (0/65 میلیون)، آذربایجانی‌ها (0.6 میلیون)، دارگین‌ها (0.51 میلیون)، کاباردین‌‌ها (0.52 میلیون)، کومیک‌ها (0.42 میلیون) و اینگوش‌ها (0.41 میلیون)، بزرگ‌ترین اقوام مسلمان روسیه هستند.

طبق اطلاعات اکثر رهبران مسلمانان، تعداد مسلمانان در روسیه بالغ بر 20 میلیون نفر است. بعضی مفتی‌ها و اسلام‌شناسان حتی ارقام 25، 35 و حتی 45 میلیون را عنوان می‌کنند.

* 7 میلیون مسلمان در روسیه

نظرسنجی‌ها نشان می دهند که میزان مسلمانان در جامعه روسی در نوسان بین 2 و 7% است که به طور متوسط حدود 7 میلیون نفر را تشکیل می‌دهد. رئیس جمهور روسیه رقم 15 میلیون را ترجیح می دهد. از این مراتب می‌توان استنباط کرد که تعداد دقیق اعضای امت روسی فعلاً روشن نیست و می‌تواند تنها در صورتی مشخص شود که در جریان سرشماری آینده نفوس سئوال درباره دیانت اشخاص در پرسشنامه‌های سرشماری گنجانده شود. نگارنده این مطلب بر این عقیده است که نتایج سرشماری سال 2002 امکان تشخیص سقف بالای کثرت امت اسلامی روسیه را داده است در حالی که تعداد حقیقی پیروان اسلام در روسیه معادل 12-11 میلیون نفر است. البته، این برآورد ذهنی است که نمی‌تواند حکم اساسی بررسی روندهای جاری در امت روسی را داشته باشد. به همین دلیل است که رقم 14.5 میلیون نفر به عنوان تعداد اعضای جمعیت مسلمان روسیه در نظر گرفته شده است. بنابراین، همه نمایندگان اقوام مسلمان به عنوان پیروان واقعی دین اسلام شمرده می‌شوند.

* تقسیم‌بندی از نظر قومی و جغرافیایی

مسلمانان مقیم روسیه را می‌توان از نظر قومی و جغرافیایی به چهار گروه منطقه ولگا (تاتارها و باشقیرها)، قفقاز، آسیای میانه و خارجی تقسیم‌بندی کرد.

- مسلمانان ولگایی

تاتارها، باشقیرها و قزاق‌ها بزرگترین اقوام مسلمان ترکی‌زبان کشورمان به سه گروه اول تعلق دارند که امت سواحل رود ولگا، بزرگترین جمعیت مسلمان فرا منطقه‌ای روسیه را تشکیل می‌دهد. این جمعیت مسلمان از بالاترین درجه همگونی قومی برخوردار است. تاتارها دو سوم اعضای آن را تشکیل می‌دهند. درجه بالای همگونی مذهبی هم مشاهده می‌شود چرا که اکثریت قریب به اتفاق مسلمانان این گروه پیرو مذهب حنفی سنی هستند. البته، مسلمانان منطقه ولگا از نظر درجه دین‌داری از گروه‌های فرا منطقه‌ای دیگر ضعیف‌تر هستند.

55% (حدود 7890 هزار) مسلمانان روسیه به امت منطقه ولگا تعلق دارند. همه مناطق حوزه‌های فدرال سواحل رود ولگا، اورال و سیبری (غیر از جمهوری‌های تیوا و خاکاسیا و مناطق آلتای و کراسنویارسک) و مناطق آستراخان و ولگاگراد حوزه فدرال جنوبی عضو آن هستند. در مناطق حوزه‌های فدرال مرکزی، شمال – غربی و خاور دور، تاتارها، باشقیرها و قزاق‌ها اکثریت مسلمانان را تشکیل می‌دهند که میزان آنها درمیان مسلمانان این مناطق معادل 44 الی 60% است. همین امر اجازه می‌دهد که این مناطق به عنوان مناطق اختلاط امت‌های منطقه‌ای مختلف شناخته شوند. همین نوع اختلاط در منطقه راستوف و منطقه کراسنودار حوزه فدرال جنوبی مشاهده می‌شود که مرزهای نفوذ امت‌های سواحل ولگا و قفقاز از خاک آنها می‌گذرد

 در داخل امت سواحل ولگا می‌توان سه مرکز یا قطب قازان، اوفا و مسکو را تشخیص داد که اکثر جمعیت‌های منطقه‌ای مسلمانان به آنها گرایش تاریخی دارند. امت‌های حوزه‌های مرکزی و شمال غربی (به استثنای جمهوری کومی) و منطقه نیژنی نوگورود به قطب مسکو گرایش دارند. جمهوری‌های تاتارستان، اودمورتیا، موردویا، ماری ال، چواشیا، کومی و مناطق کیروف، اولیانوفسک، سامارا و پنزا در حوزه نفوذ قطب قازان قرار گرفته‌اند. جمهوری باشقیرستان و مناطق اورنبورگ، چلیابینسک، سوردلوفکس و کورگان و نیز منطقه پرم به قطب اوفا گرایش دارند. مناطق ساراتوف، آستراخان، ولگاگراد و تومن از امت‌‌های منطقه‌ای خودکفایی برخوردارند و با هیچ یک از قطب‌‌ها روابط مشخص ندارند

- مسلمانان قفقازی

 امت فرا منطقه‌ای قفقاز شامل همه اقوام مسلمان شمال قفقاز است که بزرگترین آنها چچنی‌ها، آواری‌ها، آذربایجانی‌ها، دارگین‌‌ها، کومیک‌‌ها و اینگوش‌‌ها هستند. این جمعیت مسلمان از نظر قومی و مذهبی بسیار ناهمگون و رنگارنگ است. بیش از 30 قوم متعلق به این گروه پیرو مذهب شافعی سنی (حدود 65%)، مذهب حنفی سنی (حدود 30%) و مذهب جعفری شیعه (5%) هستند. طریقت‌‌های صوفی نقشبندیه، قادریه و شاذلیه در داغستان، چچن و اینگوشتیا رواج زیادی یافته و بخش قابل توجه مسلمانان این مناطق پیرو طریقت‌‌های مذکور هستند. درجه دیانت مسلمانان شمال قفقاز نسبتاً بالاست ولی از یک قوم به قوم دیگر تغییر می‌کند

 42% مسلمانان روسیه (حدود 6055 هزار نفر) به امت قفقاز تعلق دارند ولی فعلاً حوزه گسترش آن به 9 منطقه حوزه فدرال جنوبی (داغستان، چچن، اینگوشتیا، قره‌چای – چرکسیا، کاباردا – بالکاریا، آستیای شمالی، آدیغه، کالمیکیا و منطقه استاوروپول) محدود شده است. در عین حال امت قفقاز به سرعت نفوذ خود را به مناطق جدید گسترش می‌دهد که این نتیجه نرخ بالای زاد و ولد و مهاجرت گسترده اعضای این امت است. طی ده سال اخیر نمایندگان شمال قفقاز در ترکیب قومی شهرهای بزرگ و متوسط کشور تغییرات جدی ایجاد کرده‌اند که بر همین اساس در خاور دور و روسیه مرکزی انحصار امت سواحل ولگا را زیر علامت سئوال برده‌اند

 - مسلمانان آسیای میانه‌ای

 امت آسیای میانه، سومین جمعیت فرا منطقه‌ای مسلمانان است که ازبک‌ها، تاجیک‌ها، قرقیزها و ترکمن‌‌ها بخش عمده اعضای آن را تشکیل می‌دهند. آنها عمدتاً پیرو مذهب حنفی تسنن هستند ولی در میان ازبک‌‌ها و تاجیکها پیروان وهابیت کم نیستند. بخش قابل توجه تاجیک‌های پامیر به جریان اسماعیلی تعلق دارند.

 گروه‌های قومی امت آسیای میانه بر خلاف اقوام متعلق به امت‌‌های سواحل رود ولگا و قفقاز، مناطق سکونت متراکم روستایی را تشکیل نداده و عمدتاً ساکن شهرها می‌شوند. مهاجران از ازبکستان و تاجیکستان به برکت یکپارچگی و سطح بالای دیانت خود، در زندگی مسلمانان شهر‌نشین نفوذ زیادی کرده و گاهی به مقامات رهبری می‌رسند. مسلمان آسیای میانه و مسلمانان شمال قفقاز باعث نزدیکی روابط آنها می‌شود چرا که دو گروه برای پیدا کردن نان و روزی یا نجات از جنگ و بی‌ثباتی سیاسی روستاهای خود را ترک کرده‌اند

 2% مسلمانان روسیه (حدود 310 هزار نفر) می‌توانند عضو امت آسیای میانه محسوب شوند. آنها در هیچ یک از مناطق کشور اکثریت را تشکیل نمی‌دهند ولی در حوزه‌های فدرال مرکزی، سیبری و خاور دور میزان آنها از سایر مناطق 6-4 برابر بیشتر است و آنها بخش قابل توجه مسلمانان دین‌دار را تشکیل می‌دهند

 - مسلمانان خارجی

 جمعیت عربها، ترک‌ها، کردها، فارس‌‌ها و پشتون‌ها، کوچکترین گروه مسلمانان روسیه را تشکیل می‌دهند که می‌توان آنها را «امت خارجی» دانست. این جمعیت فرا منطقه‌ای مسلمانان، چندین قومی و چندین مذهبی است ولی عرب‌هایی که عمدتاً اهل تسنن هستند، در این گروه از همه فعال‌ترند. عرب‌ها به علت تسلط مادرزادی به زبان عربی و سطح بالای دیانت اغلب توسط مسلمانان روسیه به عنوان استادان مبانی اسلام، کتابت و فرهنگ اسلامی جلب می‌شوند و بخش قابل توجه استادان مدارس اسلامی را تشکیل می‌دهند. آنها در بعضی مناطق حتی توانستند به مقامات عالی روحانی برسند

 1% مسلمانان روسیه (140 هزار نفر) امت خارجی را تشکیل می‌دهند. اعضای امت خارجی که تعدادشان نسبتاً کم است، در هیچ یک از مناطق فرمانروایی نمی‌کنند ولی در زندگی بعضی جوامع اسلامی نفوذ زیادی دارند. به عنوان مثال یک فلسطینی به نام وسام بردویل رئیس اداره روحانیت مسلمانان جمهوری کارلیا می‌باشد. سهم این جمعیت فرا منطقه‌ای به ویژه در حوزه فدرال مرکزی (4%) و در حوزه‌های شمال غربی و جنوبی (هر یک 1.5%) زیاد است

 با وجود حضور چهار جمعیت اسلامی فرا منطقه‌ای در اسلام روسی، تاریخچه اسلام روسی توسط دو امت سواحل ولگا و قفقاز تعیین می‌شود. تفاوت‌های زیادی که بین این دو امت وجود دارد، به امت روسی حالت دوقطبی بخشیده و احتمال متحد شدن مسلمانان روسیه تحت ریاست واحد را تضعیف می‌کند

 در حال حاضر مرکز منطقه ولگا از مرکز قفقاز از نظر تعداد مسلمانان و جمعیت‌‌های اسلامی بزرگ‌تر است. رهبران روحانی مرکز ولگا نیز نفوذ در اسلام روسی نفوذ بیشتری دارند ولی این برتری مطلق به نظر نمی‌آید. مسلمانان شمال قفقاز بیشتر از برادران ایمانی آنها در قازان و اوفا انرژی دارند و به سرعت نفوذ خود را گسترش می‌دهند. احتمال می‌رود که طی 10 سال آینده وضعیت اسلام روسی به نفع مرکز قفقاز تغییر کند.

* منبع: بنیاد مطالعات اسلامی روسیه به نقل از دایرة المعارف اسلام در روسیه معاصر