نظری بر پیشینه عزاداری عاشقان حسین (ع) در افغانستان
ساعت ۸:٢٢ ‎ق.ظ روز ۱۳٩۱/۱٠/۱۸   کلمات کلیدی:
خبرگزاری فارس: نظری بر پیشینه عزاداری عاشقان حسین (ع) در افغانستان«نصرالدین سلجوقی» نویسنده افغان کتاب «موسیقی و تئاتر در هرات» که بخشی از این کتاب به مراسم عزاداری در افغانستان اختصاص دارد، می‌نویسد که رواج عزاداری در میان مردم افغانستان از زمانی آغاز شد که ایرانیان برای خاندان پیامبر عزاداری می‌کردند و شروع آن از نیمه قرن چهارم هجری در زمان سلطنت «آل بویه» بود که «ادوارد براون» محقق اروپایی نیز در کتاب خود بر این مطلب صحه گذاشته است.
روضه خوانی به شکل امروزی در افغانستان از اوایل قرن دهم هجری و بعد از انتشار کتاب «روضة الشهدا» «ملاحسین واعظ کاشفی» مرسوم شد.

به گفته صاحب کتاب «روضات الجنات» روضه الشهدا ملا حسین واعظ کاشفی، نخستین کتابی است که در مقاتل و در سوگ مصیبت اهل بیت پیامبر به ویژه امام حسین (علیه السلام) و رویدادهای داستان کربلا نوشته شده است.

آنگونه که در «دانشنامه ادب فارسی در افغانستان» آمده است این کتاب پس از تألیف، شهرت فراوانی یافت و در مجالس سوگواری شهیدان کربلا بر منابر خوانده می‌شد و پس از انتشار آن که به افرادی که در سوگ امام حسین (علیه السلام) مقتل می‌خوانند روضه خوان اطلاق شد.

«کمال الدین حسین بن علی» مشهور به «واعظ کاشفی سبزواری بیهقی» در شهر سبزوار ایران متولد شد و در جوانی زادگاهش را ترک و به شهر «هرات» افغانستان رفت و در آن جا ماندگار و مشغول تعلیم و تدریس شد و تا آخر عمر خود در هرات می‌زیست.

وی در سال 910 هجری قمری در این شهر وفات یافت و در جنوب شرق «عیدگاه» هرات به خاک سپرده شد و اکنون مزار وی زیارتگاه اهل دل شده است.

در بیشتر منابع، ملا حسین واعظ کاشفی را متمایل به طریقه نقشبندیه که از فرقه‌های صوفیانه اهل سنت است و این فرقه در افغانستان پیروان بسیاری دارد می‌دانند و برخی نیز او را شیعه می‌خوانند؛ اما «رسول جعفریان» محقق و پژوهشگر علوم اسلامی دیدگاه سومی را مطرح نموده و او را سنی 12 امامی می‌داند.

ممنوعیت عزاداری در افغانستان

مراسم عزاداری در افغانستان در طول قرن‌ها دوام داشته است اما در برخی از دوران‌ها نیز برخی از حکام افغان محدودیت‌های را  بر عزاداری وضع کرده و آن را ممنوع کردند.

«میر محمد حسن ریاضی هدی» یکی از پژوهشگران افغانستان ممنوعیت عزاداری در دوره «عبدالرحمن خان» را از مهم‌ترین دوران‌های ممنوعیت عزاداری در افغانستان می‌داند و می نویسد: (در دوره‏ عبدالرحمن، امت شیعه افغانستان در زیر زمین‏ها و با گذاشتن دیده‏بان‏ در پشت بام‏ها و سر چهارراه‏ها به برگزاری مراسم و سوگواری می‏پرداختند.)

عزاداری اهل سنت در افغانستان

مراسم عزاداری در افغانستان مخصوص یک فرقه مذهبی نبوده و تمام مسلمانان افغانستان شیعه و سنی یاد و خاطره خاندان پیامبر بزرگ اسلام به ویژه امام حسین (علیه السلام) را گرامی می‌دارند.

یکی از موارد قابل توجه در افغانستان حضور گسترده اهل سنت در مراسم عزاداری امام حسین (علیه السلام) است؛ بر خلاف کشورهای دیگر که این مراسم بیشتر به یک مذهب خاص اختصاص دارد در افغانستان از گذشته‌های دور شیعه و سنی در کنار هم یاد و نام امام حسین (علیه السلام) و شهدای کربلا را گرامی می‌دارند.   

«محمد آصف آهنگ» نویسنده و روزنامه نگار افغان در کتاب «یاداشت‌ها و برداشت‌ها از کابل قدیم» در مورد عزاداری اهل سنت در افغانستان چنین می‌نویسد: (در خانقاه‌ها و زیارتگاه‌ها، مؤمنین در شب عاشورا جمع می‌شوند و ذکر می‌گویند و مرثیه می‌خوانند و ستایش خدا و نعت پیامبر اسلام (صلی الله) و اهل بیت را جاری می سازند و علم مبارک را از خانقاه و زیاتگاه‌ها بیرون آورده و حمدگویان و ذکرکنان به طرف تمیم انصار (زیارتگاهی در شهر کابل) می‌برند و شب تا سحر به ذکر و خواندن مشغول بوده و صبح روز عاشورا، علم مبارک را ذکر گویان به خانقاه و زیارات بر می گردانند.)

این محقق افغان در ادامه یاد آوری می‌کند که عزاداران اهل سنت در روز عاشورا به ارواح پاک شهدای اسلام و اهل بیت پیامبر نذری‌هایی از قبیل «شوله زرد»، «شوله گوشتی»، «حلوا» و «شربت» خیرات می‌کنند و همچنین در این روز به زیارت اهل قبور می‌روند و به ارواح در گذشتگان درود می‌فرستند.

آصف آهنگ همچنین از مراسم عزاداری اهل سنت در  روز تاسوعا و عاشورا که در شهر کابل بر پا می‌شود نیز یاد کرده و نمونه‌ای از ترکیب بند محتشم را که در کتاب‌های درسی سال یازدهم تحصیلی افغانستان نیز آمده و در این 2 روز خوانده می‌شود در کتاب خود ذکر ذکر کرده است.

باز این چه شورش است که در خلق عالم است

باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است

عزاداری اهل تشیع در افغانستان

محمد آصف آهنگ، در ادامه کتاب یادداشت‌ها و برداشت‌ها از کابل قدیم، از مراسم عزاداری شیعیان افغانستان مطلبی را نوشته و یادآوری می‌کند که مراسم عزاداری در حسینیه‌ها و تکایا از روز هفتم ماه محرم آغاز می‌شود و نوحه‌خوانان و علمای دین بر منابر از شهدای کربلا یاد می‌کنند.

«سقاخانه» نوعی دیگر از مراسم عزاداری شیعیان در افغانستان است که از دیر باز در این کشور رواج داشته است و در این ایام در برخی از محلات «سقاخانه» بسته می‌شود که به مردم آب و شربت می‌دهند و در سقاخانه روضه خوان‌ها قصایدی از شاعران بزرگ زبان فارسی دری را با آواز می‌خوانند.

علم کشیدن نیز در ایام عاشورا از دیگر مراسمی است که اجرا می‌شود و علم امام حسین (ع) را در روز عاشورا از مساجد و حسینه‌ها خارج کرده و به سقاخانه می‌برند و جوانان زنجیر زن و سینه‌زن جمع شده و به آواز بحر نوحه می‌خوانند و با ریتم خاصی سینه می‌زنند و در پایان مراسم عزاداری دوباره علم را از سقاخانه به مساجد و حسینه‌ها برگردانده و به این شکل مراسم عزاداری پایان می‌یابد.

و این در حالی است که در سال‌های اخیر مراسم عزاداری در افغانستان بیش از هر زمان دیگر در میان مسلمانان این کشور گسترده شده است و مردم با حضور در مساجد و حسینیه‌ها یاد و نام شهدای کربلا را زنده نگه می‌دارند.