مصر در دوران فاطمیون
ساعت ٢:۱٧ ‎ق.ظ روز ۱۳٩۱/٥/۸   کلمات کلیدی:
مسجد الحاکم بأمر الله فی مصر
بسیاری از عادات و رسوم کنونی مردم مصر تحت تأثیر دولت فاطمی بوده و آثار این دولت همچنان در مصر دیده می‌شود.

حکومت فاطمیون در مصر تا سال ۵۶٧ هـ / ١١٧١ م ادامه داشت که خلفای آن به ترتیب عبارتند از:

أبو محمد " عبید الله المهدی بالله " ( ٩٠٩ - ٩٣۴ م )
أبو القاسم " القائم بأمر الله " ( ٩٣۴ - ٩۴۶ م )
أبو طاهر " المنصور بالله ( ٩۴۶ - ٩۵٣ م )
المعز لدین الله ( ٩۵٣ - ٩٧۵ م ) ،که در زمان وی مصر فتح شده و شهر جدیدی تأسیس شد که نام آن را "قاهره" گذاشتند.
 العزیز بالله ( ٩٧۵ - ٩٩۶ م )
الحاکم بأمر الله ( ٩٩۶ - ١٠٢١ م )
الظاهر لعز دین الله ( ١٠٢١ - ١٠٣۶ م )
المستنصر بالله ( ١٠٣۶ - ١٠٩۴ م )
المعتصم بالله ( ١٠٩۴ - ١١٠١ م )
الآمر بأحکام الله ( ١١٠١ - ١١٣٠ م )
الحافظ ( ١١٣٠ - ١١۴٩ م )
الظافر ( ١١۴٩ - ١١۵۴ م )
الفائز ( ١١۵۴ - ١١۶٠ م )
العاضد ( ١١۶٠ - ١١٧١ م ) 

وجه نامگذاری سلسله فاطمیون به حضرت زهرا(س) دختر رسول خدا(ص) و همسر امام علی‌بن ابیطالب(ع) باز می‌گردد.

فاطمی‌ها قیام خود را از مغرب عربی آغاز کردند و در سال 307 الی 309 هجری تلاش کردند مصر را فتح کنند که سرانجام در سال 358 هجری و همزمان با خلافت "معز لدین الله" با ورود "جوهر الصقلی" به مصر و تأسیس قاهره به عنوان پایتخت جدید  به این امر نایل آیند.

تأسیس پایتخت خلافت:

دوران حکومت فاطمیون در مصر دوران شکوفایی اقتصادی بود که در معماری و دیگر هنرهای آنها از جمله کاشیکاری، پارچه‌بافی،درودگری و طلاسازی انعکاس یافت.

این عصر با میراث هنری و صنعتگری عالی خود که مجموعه‌های متنوع فاطمی بر آن گواهی می‌دهند، ممتاز شده است.

میراث معماری فاطمیون در مصر همچنان و تا کنون در قاهره باقی مانده است که از مهم‌ترین آنها می‌توان به مسجد جامع الازهر، مسجد جامع حاکم بامرالله، مسجد جامع القمر، مسجد الصالح طلائع و دیوار قاهره و دروازه‌های آن (باب الفتوح، باب النصر و باب زویله) نام برد.

الجامع الازهر


جوهر الصقلی توانست بعد از فتح مصر چهارمین پایتخت اسلامی مصر و پایتخت فاطمی‌ها را برای سکونت خلفا و وزرا و امرا تأسیس کند.

روایت‌های تاریخی حکایت از آن دارد که او دانشمندان نجوم را برای مشخص کردن زمان مناسب برای کار ساخت‌ و ساز فراخواند و دیوارهایی را که قرار بود در اطراف پایتخت ساخته شوند توسط طناب‌هایی که با میخ وصل شده بودند مشخص شدند و زنگ‌هایی بر آن بسته شد و منجمان برای رسیدن زمان مناسب برای آغاز عملیات ساخت منتظر شدند اما متأسفانه کلاغی بر روی این طناب نشست و موجب به صدا درآمدن زنگ‌ها شدکه این امر آغاز ساخت این دیوار رادر پی داشت و همان زمان ستاره مریخ با نام "قاهره" ظهور کرد به همین دلیل نام این شهر را "قاهره" گذاشتند.

اولویت ساخت به بنای دیوارها و قصرهای داخل آن و همچنین دو دروازه بزرگ "باب الفتوح" و "باب النصر" در شمال و "باب الزویله" در جنوب و "باب التوفیق" در شرق داده شد.

فاطمیون همچنین در مرکز شهر مجتمع‌هایی را برای سکونت امرا در محور شمالی جنوبی ایجاد کردند که تا به امروز باقی مانده هر چند موجب کوچک شدن خیابان "معز لدین الله" شده است.
آنها همچنین مساجد جامع الازهر، القمر، الصالح را در خارج باب زویله در جنوب ساختند.
 
  قاهره در ابتدا شهری مختص خلفا، درباریان و ارتش بود و عامه مردم نیز در "فسطاط" که در سایه حکومت فاطمی‌ها شهری شکوفا در زمینه‌های اقتصادی و صنعتی بود، زندگی می‌کردند.

باب النصر


فاطمیون : زندگی مرفه در دربار
فاطمی‌ها زندگی مرفهی در دربار داشتند و طراحی قصرهای آنها به گونه‌ای بود که از دو ایوان مشرف به باغ‌های زیبا تشکیل شده بود و اطراف آن را دیواری که درب‌هایی را درخود داشت احاطه کرده بود به گونه‌ای که در زمان برپایی مراسم‌ رسمی سفرا پیش از ورود به شهر خلفا، از مرکب‌های خود پایین می‌آمدند و خلفا با هیبت و شکوه از شهر خارج می‌شدند.

قصر شرقی محتوی خانه‌های خلیفه و دیوان‌ها و مرکز دعوت اسماعیلیه بود که در تمام مصر پخش شده بودند تا مردم را به مذهب شیعه دعوت کنند.

اما قصر غربی با مساحتی یک صد هزار متری به ولی عهد و زنان خلیفه اختصاص داشت و مسافتی بسیاری میان دو قصر وجود داشت به انجام تشریفات مخصوص مراسم فاطمی‌ها اختصاص یافته بود.

زندگی درباریان در قصر فاطمی مانند آنچه در بغداد در دوره عباسی دیده می‌شد، شکوفا شد، به گونه‌ای قصرها تشکیل شده بود از ستون‌هایی از سنگ مرمر و دیوارهای طلاکوب و باغ‌هایی متشکل از چشمه‌های زیبا و شکوفه‌هایی عطر آگین و نادر که با وجود از بین رفتن بسیاری از این آثار هنوز برخی از حاشیه‌های زینتی چوبی  و یا عاج‌های حک شده وجود دارند و بر زیبایی این کاخ‌ها گواهی می‌دهند.

گنج‌های نفیس مانند تنگ‌های ساخته شده از بلور و پارچه‌های بافته شده در کارخانه‌های دولت و پشم‌های براق و زینت‌های بسیار زیبا دلیلی بر رفاه در عصر فاطمی‌است.

فاطمیون اثر بسیاری در تاریخ اسلامی و به ویژه مصر داشته‌اند به گونه‌ای که علوم و هنر در عصر آنها پیشرفت کرد و دانشجویان زیادی از جای‌جای جهان اسلام برای کسب علم و معرفت به قاهره می‌آمدند و در آن زمان دارالحکمة و الازهر ساخته شده و کتاب‌های زیادی منتشر شد و شعرا و ادبا حقوق می‌گرفتند.

بسیاری از عادات و رسوم کنونی مردم مصر تحت تأثیر دولت فاطمی بوده و آثار این دولت همچنان در مصر دیده می‌شود.

برخی از تاریخ‌نگاران معتقدند نخستین پرتوهای نمایشنامه در عصر فاطمی و توسط فردی که دلقک تامیده می‌شد و در جشن‌ها حضور می‌یافت، ظهور کرد.

از دیگر ویژگی‌های این عصر نیز اهتمام به اعیاد و جشن‌ها و مناسبت‌های ویژه خلفا است که مصری‌ها همچنان یاد اسب با شکوه خلیفه را که در روز ولادت پیامبر اسلام خارج شد، گرامی‌می‌دارند و حلوایی شبیه به این اسب درست می‌کنند.

در عصر فاطمی مسیحیان و یهودیان نیز دوران متفاوتی داشتند و این زمان برای آنها عصر آزادی به شمار می‌رفت که توانستند به منصب‌های بالایی در دربار فاطمی دست یابند و این تغییر به دیگر اقلیت‌ها نیز کمک کرد تا بتوانند دیگرا ن را بپذیرند. 

همچنین دولت فاطمی با مشارکت وزرای سنی مذهب مانند رضوان و صلاح الدین تشکیل شد.
در آن زمان مساجد مراکز فرهنگی به شمار می‌رفت و "عزیز بالله" مسجد جامع الازهر را به دانشگاهی تبدیل کرد که در آن فقه شیعی و فقه دیگر مذاهب و همچنین علوم زبان، طب و ریاضیات تدریس می‌شد و فاطمی‌ها برای دانشجویانی که از کشورهای اسلامی می‌آمدند مسکن و لباس تهیه می‌کردند و در دانشگاه الازهر کتابخانه بزرگی تأسیس کردند که نسخ خطی بسیاری در رابطه با علوم مختلف در آن  دیده می‌شد.

فاطمی‌ها قصرهای خود را به مراکز انتشار فرهنگ اهل‌بیت تبدیل کردند و کتابخانه‌هایی شامل هزاران کتاب در آنها ساختند مانند کتابخانه قصر شرقی که توسط خلیفه معز لدین الله تأسیس شد. ـ تنا ـ